2014/09/27

ONDARRAKO ZUBIAK ERAIKITZEN XVIII. MENDEAN

Blog honen aurreko atal batean, Kalegoi aldera dagoen Ondarrako zubiaren zabalpenerako egindako obren berri eman genuen. Orduan aipatzen genuen herriko zubien zainketa eta zaharberritu beharrak ugariak izaten zirela Antzuolan, kontuan badugu oso inguru malkartsua eta errekatxo askotako herria dela. 

Atal honetan ere Ondarrako zubiez hitz egingo dugu, eta ikusiko dugu gaur ikusten diren zubiak noiz eraiki ziren.

Atzera joko dugu, XVIII. mendearen erdi aldera, 1755eko otsailaren 2an, hain zuzen, herriko udaletxean ospatutako udalbatzarrera. Bertan, Ondarrako bi zubiak aldatzeko premia zegoela erabaki zen. Hau da, bai Kalegoira eta baita Plaza aldera zihoana ere. Premiazkoa adierazi bazen ere, une hartan Udalak horrelako obra bati heltzeko ondasunik ez eta, beste sei urte pasatu behar izan ziren gaiari heltzeko. Eta, 1761eko ekainaren 14an, obrari ekiteko esleipena jarri zen martxan, enkante bidez, data eta baldintzak jarriz. Hau da enkantea egiteko hartu zen erabakia: Se celebrará después de vísperas la primera el 14 de junio; la segunda el 21 y la tercera el 28”.

Eta halaxe, obra egiteko hargin-lanak, karea eta area lortzeko eta garraiatzeko enkantea egin zen udaletxe azpian.

Baina zeintzuk ziren Ondarrarako bi zubi hauen obra egiteko baldintzak? Francisco Javier de Arizavaletak, bergararra, obra honen maisuak 1761eko ekainaren 28an eman zituenak dira. 

Hauexek:
1.      Cimientos firmes hasta encontrar peña viva o pizarra … ajustándolas sus lechos y juntas… con buena mezcla de cal y arena…
2.      Arco y aristas con dovelas de piedra labrada…
3.      Cerrar el arco con arco de buena mampostería … 
4.      Las cubiertas de losas bien ajustadas y labradas como también una escalera para bajar del camino a la orilla del río haya de ser de piedra labrada con su esquina.
5.       Se levantaran los antepechos de los dos lados del puente… cubriendo con losas para mayor susistencia y para que de esa suerte se evite cualquier peligro de caer y desgraciar persona alguna aunque sea de noche…
6.      El arranque de la piedra labrada y de mampostería sea a cuenta del rematante…
7.      El acarreo de la villa…
8.      Cal y arena necesaria a pie de obra por parte de la villa…
9.      Cimbras y tablones a cuenta del rematante dando esta villa los árboles necesarios para ello, quedando dichas cimbras y tablones para la villa.
10.  Con cualquier reparo se traiga maestro de satisfación a costa del rematante, excepto al principio y al entregar que lo harán maestros de ambas partes pagando a medias.
11.  Dichos puentes se hagan para el 29 de septiembre de este año (1761), y que después de dicha conclusión hayan de correr a cuenta y riesgo del rematante dichos puentes un año y un día.
12.  Que los pagos sean a tres plazos iguales: principio, mitad y final de obra.
13.  Precios y medidas de cada puente, con las mismas condiciones de obra:
·         Puente de la carnicería (Plazara doana): 2452,25 reales
·         Segundo puente (Kalegoira doana): 2715,12 reales.
·         Suman 5.178 reales de vellón y tres maravedís.
14.  El maestro rematante haya de demoler ambas puentes a su costa y poner en buena orden su separación de la piedra labrada (y de mampostería) que hubiere de provecho.

Iturria: GPAH (Oñati) 1/816, 202 (a) 230 (i)






 1761/06/28 
Francisco Javierde Arizabaletaren sinadura, baldintza eta, azpian, egindako planoa.
Oñatiko Artxiboan asko mimatzen dute Ondarrako zubiak adierazten duen planoa. Ez omen daude asko hain dotore eta zehatz marraztu direnik. Bertan ere daude Ondarrako zubiak egiteko dokumentuak, bai obra baldintzak eta baita obrak egin ondoren obra behatzaileak egindako akta ere.


Zubiak egiteko baldintzak 

Beraz, enkantera zetorrenak baldintza hauek aintzat hartu behar zituen. Azken enkantean antzuolarra zen Jose de Artolazabalak hartu zuen bere gain hargintza obra, baina hasierako aurrekontutik 1.928 erreal gutxiago mahian jarriz: 3.250 erreal.

Hala ere, Jose Artolazabalek, bergararra zen Jose de Intxaurragari eskaini zion enkantea eta, “se apropió de dicho remate”. Beraz, aurrekontuan adierazitakoa baino merkeago egiteko aukera zegoen obra.
Gainontzeko obra baldintzak hauek izan ziren:
  • Tomas de Mendizabal, antzuolarra, kareaz arduratuko zen.
  • Harria ekartzen antzuolarra zen Ignacio de Eguren.
  • Eta area, antzuolarra ere zen Jose Artolazabal.
Hala, dena prest zegoen 1761eko uztailean obrak hasteko.

Obrak  1762ko abendurako bukatuta zeuden. Bukatutakoa ondo zegoen ala ez ikuskatzeko garaia iritsi zen, eta hil bereko 20an egindako zubiak aztertzeko nor izango zen erabakia hartu behar zen, eta horretarako:

Se juntaron con el alcalde, síndico y regidores. José de Insaurraga, maestro cantero, vecino de Vergara; Ignacio de Eguren, Tomás de Mendizaval, Ignacio de Elorriaga, suegro de José de Artolazaval, ya difunto, y Joaquín de Beriztain, fiador del dicho José de Artolazaval, vecinos de esta villa. El espresado José de Insaurraga dijo que el 13/07/1761 se obligó a executar las obras de la cantería de los dos puentes (…) Así mismo Ignacio de Eguren y Tomás de Mendizaval (…) toda la piedra de mampostería (…) al pie de la obra. José de Artolazaval, difunto, y Joaquín Beriztaín toda la arena necesaria (…).

Erabaki zen, beraz, obrak aztertuko zituela baldintzak jarri zituenak, hau da, bergararra zen  Francisco Javier de Arizabaleta. Berak onartu zuen zeregin hori. 
Eta egun berean, zera egin zuen Franciscok:

   “visitó la escritura de los dos puentes con las condiciones y trazas (…) Y que habiendo pasado a ver y reconocer con todo cuidado las dichas dos puentes ejecutadas por Insaurraga (…) (dijo) que el puente que va a la casa de Juan José de Amilleta (Ondarratik Kalegoira doan zubia), ya difunto, ejecutada con la debida solidez y firmeza, aunque en lo visual y exterior disuena alguna cosa por su delineación. La segunda (Ondarratik Plazara doana) tiene alguna imperfección en la vuelta e su arco, por defecto de la llamada compostura de las cimbrias, pero que se halla sin ningún peligro de caerse por su nueva solidez, buen material y manufactura (…) Se dan firmes y seguros los dos puentes porque se hallan ejecutadas y maridadas con toda firmeza en sus anchuras y longitudes, arregladas a las dichas trazas (…).
 Iturria: GPAH (Oñati) 1/816, 202 (a) 230 (i)
Beraz, auditoriak ontzat eman zituen Ondarrako auzoan egindako zubi berriak.


Harrez gero zubi hauek zaharberritze asko izan dituzte, eta gaur, Francisco Javier de Arizavaletak jatorriz egindako trazak eraldaketa dezente izan ditu. Urteak ez direla alferrik pasatzen!



Blog honetako atal gehiago ikusi nahi izanez gero, joan 
"IRINMODO BLOG AURKIBIDEA" atalera.

2014/09/21

ANTZUOLARRAK MISIOETAN

Garai batean, orain ez bezala, ugariak ziren herriko etxeetatik fraile edo monja izateko etxetik alde egin eta kanpora joaten zirenak. Euren zereginetako bat misioetara joatea izaten zen. Hala ere, gaur hautematen dugun bezala, joaten ziren herrialdeen egoera politikoak ez ziren izaten lasaiak, eta liskarrak nahiz gerrateak ugariak izaten ziren orduan ere.

1960. hamarkadan batez ere, Belgikaren eskutan egon zen Kongoren (gaur Errepublika Demokratikoa dena)deskonolizazio prozesua, eta barruko boterea nork eskuratu borroka hasi zen. Horren testuingurapean bertara joandako "zuriak" (edo etsaiak) izan ziren altxatu zirenen lehen helburua, eta egoera oso larriak pasatu behar izan zituzten "zuriak". Gauza bera gertatu zitzaion Kongon  lanean zebilen Maria Piedad Murgizu Txintxurreta antzuolarrari, hau da, Arimendi baserriko monjari. 

Hasieran  bertatik zetozen albisteak nahasiak ziren, egunkari batean-edo Maria Piedaden heriotza bera ere iragartzeraino. Honek inpaktu mediatikoa ere izan zuen eta garaiko egunkarietan ere azaldu zen. Baina gezurra zen.

Arimendiko alaba Kongotik irten zenean, onik atera eta Antzuolan omenalditxo bat eskaini zitzaion. 1965a zen. Honatx urte hartako egunkariko argazki batzuk:


JOSE IÑURRIGARRO ALKATEA, ETA TENIENTEA ALKATEA ZEN FAUSTINO GARITANO. MARIA PIEDAD (ESKUMAN) ETA BERE LAGUN BAT (EZKERREAN)


GURASOEN AURREAN HERRIKO PARROKIAN 
MEZA ENTZUTEN

Maria Piedak zortzi bat egun pasatu zituen Antzuolan gurasoekin batera, Arizmendi baserrian. Ondoren Kongora bueltatzeko asmoa zuen helburu.

  ARIZMENDI BASERRIA. MARIA PIEDADEN JAIOTETXEA


 Blog honetako atal gehiago ikusi nahi izanez gero, joan 
"IRINMODO BLOG AURKIBIDEA" atalera.

2014/09/13

`IBULARAZPIKOA´ BASERRIA

Argazki honetan horma batzuk besterik ez dira ikusten, baina garai batean bertan egondako `Ibularazpikoa´ izeneko baserriarenak dira. 

Bera jausi aurreko irudi bat egitea nahiko bagenu, beraz, azpian dauden argazkiak ikusi beharko ditugu.



IBULARAZPIKOA BASERRIA

Irimoegibarrenean kokatuta zegoen baserri hau, Irigainetik Azaldegietara doan bideari jarraituz, herrigunetik lau bat kilometrotara dago. Ezin dugu esan baserri hau aberatsa izan zenik, ingurua bera ere nahiko goibela delako, eta nekazaritzarako ez oso aproposa.

Gorago zegoen `Ibulargainekoa´ baserriarekin ere antzerako zerbait gertatu zen, eta gaur desagertuta dago. Bertan ere horma batzuk besterik ez dira zutik geratu.

`Ibularazpikoa´ baserri honen lehen aipamen historikoa XIX. mendekoa da, hain zuzen 1876koa, eta garai hartan Juan Antonio Intxausti, beste zazpi bizilagunekin batera, bizi zen bertan.

XX. mendeko datuen inguruan, berriz, 1926an dakigu Blas Arrietak erosi ziela baserria orduan baserriko jabeak ziren Juan Bengoetxea eta Agustin Bruneteri.

Baserriak izandako soroak desagertu badira ere, ikusgarriak dira etxea inguratzen garai bateko lur sailak bereizteko egindako harrizko hormak. Horren lekukotza gisa, hona hemen argazkiak:




ZUTIK MANTENTZEN DIRA AZKEN UGAZABEK 
EGINDAKO HORMAK. BENETAN IKUSGARRIAK



------------------------------------------------------------------------------


Blog honetako atal gehiago ikusi nahi izanez gero, joan 
"IRINMODO BLOG AURKIBIDEA" atalera.

2014/09/06

BASERRIAK ETA IDIAK XVII. MENDEAN

San Isidro ferixa frontoi parean, 
1945. urtean. Ezker aldean idiak ikus daitezke.

Gaur ez dago Antzuolan  idi pare bat. Gezurra dirudi garai batean hain zabaldua izan zena, gaur desagertua izatea gure baserriko abere haziendatik. Herrian, Gipuzkoan gertatu zen bezala,baserriaren jardunari errentabilitatea gehiago eman asmoz, idiak alde batera laga eta behiak sartzen hasi ziren. Datu bat, 1812an, Gipuzkoan, 9.267 idi zenbatzen baziren ere, 1934an 4.070 ziren. Beraz, bere jaitsiera nabaria zen, baina aldi berean ulergarria, kontuan badugu behiak txahala zekarrela, esnea ere ematen zuela eta lanerako ere baliagarria zela. Beraz, baserriarentzat errentagarriagoa zen behia idia baino.

Pirinio aldeko behiak San Isidro ferian,gaur.

Eta 1862an Antzuolako Udalak egindako inkesta batean 464 behi zeudela herrian agertu zen. Beraz, bada kopuru garrantzitsua osotasunari begira.

Baina ze garitan hautematen da idiaren nagusitasuna eta garrantzia Antzuolan? 

Agian atzeregi joatea izango da, baina 1649ko datu batekin bat egingo dugu, baina ez bakarrik idiak zenbat ziren Antzuolan adierazteko baizik eta, bide batez, baita  herriko baserrietan gutxienez idi pare bat egon bazegoela garai hartan adierazteko.

Arluztxikiko ugazaba, baina dagoeneko idiak ez baizik eta behiak erabiliz.

Irakurriko dugun dokumentuaren helburua herriko baserritarrek herritik soldaduak pasatzen zirenean eskaini beharreko garraio laguntzan oinarrituta dago. Kontuan izan behar dugu herriko bidean, soldaduek Deskarga gaina ere zeharkatu behar zutela. Eta horretarako idiak beharrezkoak ziren.

Bide batez, baina,  dokumentua interesgarria da garai hartan zeuden baserrien berri jakiteko eta baita udal idazkariak nola idatzi zituen jakiteko, izan ere jatorrizko idazkera mantendu dugu:


"Los señores Capitán Juan de Barrena, alcalde, Joseph de Zavala, síndico, y Juan Ochoa de Garicaza y Francsico Perez de Madariaga, regidores, … que los dueños de caserías, inquilinos de ellas no se puedan quejar con justificación  de que por amistad  obligaciones u otros respectos se llamen primero a los unos que a los otros para ir con los bagajes  de bueyes de que suelen necesitar los soldados que pasan de tránsito por esta provincia para Castilla y de Castilla para San Sebastián, y se alojaren en esta villa, acordaron que todas las dichas caserías que forman en número de sesenta y seis  se echen en charteles en un jarro y saquen los primeros 38 que van escritos en la primera columna por su orden sucesivamente cuando la necesidad lo pidiere y fueren avisados por cualquier persona de parte del señor alcalde, hayan de dar un carro o lera con una junta de bueyes. Y las otras 38 caserías que están escritas en la segunda columna una junta de bueyes para que ayude al carro o lera de la casería que le tocare de manera que el carro o lera haya de llevar dos juntas de bueyes. Para lo cual se echaron charteles de todas las dichas caserías en un jarro y habiéndose revuelto dos o tresveces, salieron para ante mi el dicho escribano:

Bueyes de carro y lera
Bueyes solos
       Estala
       Aranguren
       Iturrioz 
       Lapaça
       Arandariolaça Oçaeta
       Oarriaga de Saloguena
       Irimo
       Mutilagun
        Vidaurre
        Arrelus de Miguel Rodriguez
        Gorrola
         Udala
         Gorriz
         Vereterio de Miguel Perez
         Galarça
         Vesagasti
         Sarralde
         Vasterrina Amileta
         Arimendi
         Azcarate
         Amezti
         Vereterio Mandiola
         Elussa
         Iriarte suso
         Amileta
         Ynurrigarro yusso
         Vasterrina de medio
         Sagutategui
         Lamariano
         Urusarri
         Garicaça
         Yrastroça
         Herçilla
         Esenagusia
         Urrutia
         Çavala
         Goytia
         Sarasqueta
        Ynurrigarro suso
        Arandariolaça de la torre
        Yrala suso
        Yriarte yuso
        Galardi
        Eguzquiça
        Otamendi
        Acuñao
         Olacaval
         Yturbe
         Liçayturri
         Venitua
         Madariaga
        Eseverrisoro
         Lausagarreta
         Ygueribar de Aizparrundi
         Eguzquiça de lautan
         Acunybay
         Arrelus de Pedro Lopez
         Jauregui
         Arizti
         Lascurayn andia
         Aranburu
         Goenaga
         Lascurayn suso
         Oarriaga de Oruesagasti
         Gavioça
         Erauça
         Elorriaga
         Ygueribar suso
         Yraeta
         Ariçaga
         Vizcalaça
         Ugarte
         Basterrina suso
        Çumaeta
        Ayçaga
        Ybarra

… el que siendo llamado por el orden del memorial de suso … no acudiere y viniere con la puntualidad necesaria al servicio de Su Magestad… el dicho alcalde le condene en la cantidad que le pareciere… Y el dicho alcalde, síndico y regidores acordaron que la dicha condenación sea de mil maravedís… El dicho alcalde dijo que condenaba a los dichos rebeldes en dichos mil maravedís aplicados, la mitad para gastos de tránsitos y la otra mitad para los reparos de dicha villa…".













Oñatiko Artxibo Historikoan daude dokumentu hauek: GPAH, Oñati, 1/0771


Idiak materialak-eta garraiatzeko  aproposenak ziren, baina baita zaldizko gurdiak aldapan gora jasotzeko: