2014/07/28

ANTZUOLAKO PLAZAN BASKULA BAT


Urte batzuk badauzkagunok ezagutu dugu Antzuolako herriko plazan gurdiak-eta pisatzeko baskula. Bertara baserritarrak hurbiltzen ziren batez ere, kargatutako gurdiak pisatzera. Baskularen oinarri gainean jarri gurdiak eta udaletxe barrutik, lehen alhondiga zen tokitik, pisatzen ziren kargak.




HERRIKO PLAZAN, ESKUMAN, ITSUTUTA DAGOEN ARKUAREN AZPIAN IKUS DAITEKE BASKULAREN OINARRIA. ALHONDIGA BARRUAN ZEGOEN, BERRIZ, PISUA NEURTZEKOA (1940-1955)



Baskula honen beharra 1915eko apirilaren 18an egindako udalbatzar batetik datorkigu. Izan ere, garai hartan Antzuolako alkatea zen Agustin Telleriari eskatu zitzaion Bilbora joan eta bertan galdetu ondoren, eros zedila plazan kokatzeko gurdi handiak pisatzeko baskula bat.

Dakiguna da zazpi egun beranduago Bilbon, “Jose Rosal Hijos” etxeari erosi zitzaiola baskula hori. Bera, 1.900 pezeta ordaindu zen,  muntaia barne, eta baskula kokatzeko zuloa eta gainontzeko obrak udalaren esku geratu ziren.

Berehala hasi ziren obrak, eta maiatzaren 15ean, San Isidro eguneko mezaren ostean, inauguratu zen egindako lana.
Erabilera arautegi bat ere jarri zen martxan. Edo, hobeto esanda, zenbat kobratuko zen bere erabilera:

1. Gurdi handientzat (“volantes”), pezeta 1.
2. Gurdi txikientzat (“caseros”), 0,50 pezeta.
3. Abelburuak ere pisatzeko aukera eman zen, eta bakoitza pisatzearren: 0,50 pezeta.
4. Bulto handiak nahiz arinak, 0,50 pezeta.

 
    Makina bat gurdi pisatu ziren herriko baskulan

Umetan, jolasean, baskularen burdinazko plataforma gainean jarrita, gai izaten ginen bera mugitzeko. Baina baita ertzetan zeuden tarteetatik jostailuak-eta galtzeko ere. 

 Informazio gehiago:



BLOG HONEN AURKIBIDEA KONTSULTATU NAHI IZANEZ GERO: 
IRINMODO-BLOG-AURKIBIDEAN BEGIRATU




2014/07/26

ARANTZAZU SANTUTEGIA SUTAN (1834/08/18)

Arantzazu, XX.mendearen hasieran

Jakina, gaurko Arantzazuk ez dauka zer ikusirik garai batekoarekin, suteen ondorioz santutegia hiru aldiz berreraiki egin behar izan delako. 

1553. urtean gertatu zen lehenendabiziko sutea, 1622. urtean bigarrena, eta azkena eta okerrena Lehen Karlistada izeneko gerratean izan zen, 1834ko abuztuaren 18an zuzenago esanda. Beraz, aurten 80 egingo ditu. 

Eta antzuolarrentzat zer ikusi du horrek? 

Rodil jeneral liberalaren aginduz, eta antzuolarra omen zen Anselmo de Iñurrigarro komandantearen gidaritzapean zeuden "Voluntarios de Guipúzcoa" izeneko soldaduek sua eman zioten Arantzazuri, gaueko 4:00retan, ustez bertan karlistak-edo gordetzen zirelakoan. Birrinduta geratu zen Arantzazu, nahiz eta antzinako eliza eta kanpandorrea zutik iraun. Amabirjina aurretik jaitsi zen Oñatira.

ZM Nazar1968ko apirilean, `Arantzazu´ aldizkarian, `la guerra carlista y la quema de Aránzazu´ izeneko artikulu batean, frantziskotarra zen Aita Jose Inazio Lasak kontatzen digu nola gertatu zen sute hura, eta horren inguruko susmoak. Hala ere, guk geuk, mozketak eginez, eta Anselmo de Iñurrigarro hobeto ezagutze aldera, artikuluan esandakotik, garrantzitsuenak berreskuratu ditugu:


“… a mediados del año 1834, D. José Ramón Rodil y Galloso (liberala) había sido nombrado General y Jefe del Ejército del Norte para reemplazar al General Quesada… con el objetivo de derrotar a sus enemigos carlistas... e intentar detener al pretendiente Carlos… Pero tras distintas derrotas ordenó la quema del santuario de Aránzazu el día 18 de Agosto de 1834… Pero fue relevado del cargo y destinado a Extremadura… La memoria de los incendiarios de Aránzazu ha sido execrada. Y lo doloroso del caso es que han sido involucrados en esta reprobación nuestros paisanos. Los ejecutores de las órdenes de Rodil fueron los `chapelgorris´ o `peseteros´, bajo las órdenes de Anselmo Iñurrigarro, lugarteniente del General Jaúregui”.


Antonio Zabalak (1992) `karlisten leenengo gerrateko bertsoak´ izeneko liburuan, berriz, berak ere hango eta hemengo informazioa erabiliz (`kondaira edo entzuna´), beste bertsio hau ematen digu Anselmo de Iñurrigarrori buruz: 

“… Gau hartan, Rodil gaiztua zetorrela jakin zutenian… Antzuelako semia Iñurrigarro (apenas izan bear zuen tresna zuzena), eta Rodillen ordenaz ori juan omen zan Arantzazura pesetero soldaduakin (liberalekin)… Arantzazura jun eta bapo jan da edan egin ondorian, Aita Guardianuari esan omen zion erre ein biar zuala Rodillen ordenaz, eta Amabirjina atera nai bazuten ateratzeko, eta bestela etzeuala ezetarako astirik. Ala su eman eta Ama atera omen zuten eta praille gizajuak negarrez zijuazela… Edo kondaira edo entzuna da…".

Txapelgorriak

Hori dela eta, gaurko historiografiak, berriz, errugabetu egiten dituzte txapelgorriak. Ekintza horretan, gainera, Anselmo Iñurrigarro bigarren komandantearen aginduetara jardun zuen txapelgorrien batailoian. Beraz, esan daiteke Anselmo bera ere errugabe izan zela? (…)

1845. urtean, hala ere, berriro eraikitzeko lanak hasi eta 1846. urteko azaroaren 19an Oñatin jasoa zegoen Ama Birjinaren irudia berriro santutegira eraman zuten. Fraideek 1878. urtetik aurrera eraikin berri bat egiteari ekin zioten, eta ordutik aurrera santutegiaren ospea eta garrantzia areagotzeko lan egin zuten etengabe.

 Informazio gehiago:

2014/07/20

IBARREKO ZUBI ZAHARRA ETA BERRIA: ENKANTEA


Ibarrako zubi zaharra, XVIII. gizaldikoa.

Ziur ikusi duzula inoiz Ibarre auzora doan bidean, erreka gaina pasatzen duen zubi hau. Garai batean Ibarre baserrira zihoan, eta bertatik baita Irimoegigoiena izeneko auzora ere. Baina XIX. mendearen bukaeran bere erabilera alde batera laga zen, izan ere Irimoegira zihoan beste bide bat zabaldu zen.
 
Ibarreko zubiaren lehendabiziko aipamen  historikoa, dena den, XVI. mendekoa da, zuzenago esanda 1588koa.Kontua da, urte hartan egindako euriteak hondatu zuela zubi zaharra. Beraz, berri bat eraiki beharra zegoen. Eraikitzen hasi aurretik aurrekontuak eskatu behar ziren, eta  eskaintzak egiteko enkantean jarri. Hori da, ondorengo lerroetan irakurri ahal izango duzun dokumentuaren helburua, hau da, nola egiten ziren gizaldi hartan enkanteak... eta Ibarrako zubia. Esan, dokumentu hau Oñatiko Protokolo Artxibotik jasota dagoela (1/0737 liburuan). 

Transkripzioa hau da:

 “Debajo del cobertizo de la Iglesia Parroquial de Ntra. Sra. De la Piedad de la Unversidad de Anzuola, 20 de noviembre de 1588… Parecieron presentes Rodrigo de Arrelus y Pero Fernandez de Ibarra, e Joan de Otamendi, e Joan de Ayzaga, e Joan Perez de Garicaza Arrelus y Sebastian de Yrala y Santuru de Yrala, y Joan de Madariaga, carpintero, y Domingo de Aguirre, vecinos de la dicha Universidad, que tenía pasaje por la `puente de Ibarra´ para sus casas e caserías y heredades y manzanales… Las aguas y diluvio que se hizieron en este presente año había llevado la dicha puente y no tenían por donde pasar para las dichas casas y caserías y heredades y manzanales, y así para el remedio de edificar la dicha puente habían mandado ellos mismos e otras personas que tenían pasaje… y otras muchas que no tienen, algunos maravedís … y poner en almonedas públicas… si alguna persona quisiese edificar e hacer la dicha obra… E pusieron en primera almoneda y candela… si quisieren entremeter alguna persona quien que más barato quisiere hacer … con las condiciones siguientes:

1º. Que haya de ser de 25 pies de largo y once pies de ancho… 
2º.  En buena piedra a martillo y las esquinas bajeras del arco que ha de llevar … de hacer y edificar con piedra labrada buena… y las antepares y losaduras que se ponen encima de ellas de buena piedra martillada con todo ello a vista de buenos oficiales. 
3º. Que el que se quisiere entremeter en la dicha obra ponga toda la cal y arena, y piedra labrada y martillada que tuviere necesidad… 
4º. Que haya de edificar para el dia de San Miguel de 1589 … en pie en su perfección la dicha puente para ocho años contados desde que edificaren… den fianzas… y haber seguridad… 
5º. Prometieron de dar treinta y tres  juntas de bueyes para acarrear piedra y arena y otras cosas que fuesen necesarias… para hacer los cimbres y otros edificios de carpentería:

El dicho Pero Fernández con sus bueyes ocho días, que son ocho juntas de bueyes; el dicho Rodrio de Arrelus en tres días con sus bueyes, que son tres juntas; y el dicho Joan de Otamendi, en tres días que son tres juntas; Juan de Ayzaga, dos días que son dos juntas; Joan Peres de Arrelus tres días que son tres juntas de bueyes; el dicho Sebastian de Irala, en otros dos días con sus bueyes, y los demás que le faltan para los 3 juntas de bueyes que ellos darán orden de dárselos. Y el dicho Santuru de Yrala, de trabajar en dos días con cada dos oficiales... de carpintería; y el dicho Juan de Madariaga de trabajar en dos días… para hacer los dichos cimbres y otras cosas; y el dicho Domingo de Aguirre de trabajar en su oficio de cantería en dos días…

Puesta una candela encendida… parecieron presentes Domingo de Aguirre… cantero e dijo que con dichas condiciones el haría el dicho puente en 50 ducados… Y luego aparecieron presentes el dicho Pero Fernandez de Ibarra… ofreció 42 ducados… Y así en el dicho día no hubo otro pujador…"

Horrela, bada, ekin zion zubi berriaren lanari Pedro Fernandez de Ibarrak, berak egin zuelako eskaintza merkeena. Dokumentuan bertan hautematen denez, inguruan baserriak eta lur sailak zeuzkatenek ere lanerako eskaintza egin zuten.


 IBARRA ZUBIKO BI ARGAZKI. BERTAN IKUS DAITEZKE OSAGARRI ARKITEKTONIKO DESBERDINAK

Kontua da, nahiz eta egin behar zena harlanduzkoa izan, denboraren poderioz ez zaigula iritsi zutik. Bai, ostera, argazkiak erakusten digun XVIII. mendeko zubi zaharra.

IBARRA/IBARRE BASERRIA

Baina, orain erabiltzen duguna noizkoa da?

1896an hartu zen erabakia orain ikusten duguna egiteko, baina lehen zegoen beste zubi zahar bati erantsiz. Honatx, Antzuolako Udalak obra onartzeko erabilitako planoak eta obra baldintzak. Obretako maisua antzuolarra zen Eusebio Madariaga izan zen.

GOIKO PLANOAN IKUSTEN DA NOLA ERANSTEN ZAION ZAHARRARI ZUBI BERRIA


Plano hauek 1896koak badira ere, zubiak egiteko teknika historia bera bezain zaharra da. Esan nahi da,  XIX. mendearen bukaera honetan ere, 1588ko baldintza tekniko berberak eskaintzen direla:

  OBRA EGITEKO BALDINTZAK.  
AZPIAN ERAIKITAKO ZUBIA

IBARRAKO ZUBI BERRIA, 
1896ko PLANOEN ARABERA EGINIKOA



BLOG HONEN AURKIBIDEA KONTSULTATU NAHI IZANEZ GERO, SAKATU HEMEN:







2014/07/13

Antzuolako Zuhaitz Apartak (XIV): ARROLA-ARRANOAITZ LEPATUTAKO PAGOA


Arrola bidean, Arrola eta Arranoaitzeko lepora iristen gara Korosotik gatozela. Lepoan bertan mugarri bat ikusiko dugu, eta eskumarago lepatutako pago eder bat, itxitura batez inguratuta.
Udalerrietako mugarria legazpiarrentzat bigarrena den bezala, antzuolarrentzat 53.a da.

 ARDIAK BABESTEKO KORTATXO BAT ERE EGINDA DAGO PAGAPEAN
 SUSTRAIEN PARTE DIRA DAGOENEKO HARRIAK ERE
LEPATUTAKO PAGOA IZANDA ERE PAGO HONEK ESKAINTZEN DIGUN ATERPEA ITZELEZKOA DA
 
LEGAZPI (2)-ANTZUOLA (53) MUGARRIA

 GARAI BATEAN MUGARRI BEZALA ERE ERABILIAK IZATEN ZIREN ZUHAITZAK

2014/07/09

PILDAIN ARTZAINA ANTIGUAKO ERMITAN LURPERATUTA

Antigua ermita XX. mendearen hasieran


Isidro Legorburuk, Uzarragan parrokoa izan zenak, bere idazlanetan adierazten digu, nola bere Antigua errotako etxean (bere aitonak eta aitak hala esanda) sarri entzun zituela Pildain izeneko giza-seme baten kontuak, eta euretako bat gainera Antiguako ermitan lurperatuta zegoela.

Isidro Legorburuk ere zioen ermitaren azken berreraiketa edo zaharberritzea 1943an egin zenean, adreiluz egindakoa zen ermitaren lur soroa aldatu eta gaur ikusten dena ere jarri zela. Hala ere, lur soro zaharrean hautematen zela, sarreratik zertxobait ezker aldera joanez, pertsona bat lurperatzeko adinako hutsune bat, eta bera Pildain izeneko artzain batena zela. Pildain hau, jarraitzen du Uzarragako apaizak bere idatzian esaten, Urretxukoa omen zen, eta frantsesen aurka egindako Independentzia Gerratean heroia izatera iritsi zela. Ospetsua izan zen, adibidez, eta besteak beste, Deskarga mendateak Zumarraga aldera jotzen duen hegalean, frantsesei harrapatutako aginte-eskutitzengatik. Garai hartan oso garrantzitsuak zirenak bertan gerrarekin lotutako aginduak joaten zirelako.

Urretxuko semea zen Jauregi Artzaina jeneralak ere babestu omen zuen Pildain jauna.

Kontu hau 1976ko abuztuaren 22ko `La Voz de España´ egunkarian ere azaldu zen.

Baina, egun batean, frantses baten atzetik Bonbulutik zetorrela, Olamendi parean bere behorra frantsesaren aurka jo zuenean, zori gaiztoz frantsesa jausi behorretik eta zeukan arkabuzak  lurra jo zuenean tiro egin, eta behorraren sabela pasatuz Pildain gaizoari bete betean eman eta berehala hil zen. 

Kontua da, Antzuolan hil eta herritarrek  Antiguako ermitan lurperatzea pentsatu zutela. Eta harrez gero bere oroimena pasatu zen belaunaldiz belaunaldi.

Esandako egunkari orria.


Horregatik ere esaten zen Antiguako ermitako serorak edo zaindariak gauero jotzen zituenean Angelus garaian kanpaiak, eta `Avemaria´k egin eta gero, Aita Gure bat gehitzen zuela Pildain artzainaren oroimenerako (“Pater Noster Pildainen izenian”).



Nor zen abizenaz soilik ezagutzen dugun Pildain `artzaina´?


Bere garaian Aita Lasak idatzitako “Jauregui, el guerrilero” liburuan, badauzkagu pistak gure pertsonai honen berri izateko.   Berak aipatzen digu, Jauregi “Artzaina” Deskargako mendatean frantsesen aurka egindakoetan gehitu zitzaizkiola beste batzuen artean Fermin de Pildain. Hala ere, esan bezala, heriotza azkarregi iritsi zitzaion, hala diosku behintzat Errukizko Amaren Parrokiako bere heriotza agiriak; hau da, 1812ko otsailaren 12an hil zela, 24 urte zituela.

Are gehiago, badirudi gure Fermin Pildain frantsesen aurkako gerratearen historia bera ere aldatzeko bidean egon zela. Irakurri azpian duzuen kronikatxoa.

Iturria (Fermin Pildain eta Napoleon)