2012/10/28

TXARRI HILTZIA




Baserri giroan bazeuden ohitura batzuk besteak baino garrantzitsuagoak zirenak, eta horietako bat San Martin inguruan hasten zen txerri hilketarena izan zitekeen. Alde batetik baserrian bizi zirenentzat, txerria janari edo ogitarteko preziatua izaten zelako. Eta bestetik, hilketa bera errito bat zelako, etxeko eta etxekonekoen laguntza eskatzen zuelako.

Txerri hilketaren garaia ez da izan euskal kulturan edozein egun Garai bateko esaera zaharretara jo besterik ez dago hori frogatzeko. Jakin edo janari preziatua izan da txerrikia; senitarteko askoren egun eta hilabete askotako sostengua.

Gaur egun, oraindik, gure herrian egon badaude txerriak-eta hiltzen dituzten baserriak, nahiz eta gero eta gutxiago izan.

San Martin izaten zen errito honi hasiera ematen dion eguna.


Txerri hiltzia Sarasketa baserrian. 1998. urtea


Ilbetetik hilberrira (ilbehera) da garai onena txerria hiltzeko. Goizeko langintza izaten da, eta aterik behar izaten da, kanpoan hainbat gauza egin behar izaten delako. Hala ere, eguraldi txarra egongo balitz, aurrera jarraitu behar. Egun hauek sakratuak izaten dira, txerri hilketa bera baserri bizitzan sakralizatutako ohitura bat denez, ez da suspenditzen.

DENA PREST GOIZEAN GOIZERAKO

Goizean goizerako, egun argia azaltzear dagoela, hilketarako behar den guztia prest dago: mahaia (haritzez egindakoa) bertan txerria etzanda jartzeko eta txikitzeko; garoa txerriaren azala erretzeko; “lastasauak” –gariaren lastoa aproposa ei da emendatzeke garoari toki desberdinetan sua emateko-; urkilak, garoari buelta emateko eta sua zaintzeko; eskailera luzea, txerria mahaitik sutara eta sutatik mahaira eramateko eta baita bertan dena bukatuta, eta freskatu dadin, zintzilikatzeko ere; gakoa kokotspetik txerria heltzeko; kutxiloak mozteko; galbahea hesteak, errainak hartzeko; palankanak odola batzeko; sukaldean, kipulak zurituta eta txikituta, pipermina, oreganoa... txorizoak eta odolosteak egiteko...

PROTAGONISTAK INDARRRAK HARTZEN.-

Etxeko senideak (guraso eta seme-alabak), kanpoan bizi diren senideak, harakina... denak dira beharrezkoak txerriari heltzeko eta harakinari laguntzeko; emakumeak , berriz, sukaldeko lanak (odolosteak, txorizoak...) egiteko.

Eta antzinako ohitura onak ez galtzearren, hasi aurretik “bigarren” gosaria izan zitekeena egin behar izaten da.

TXERRIAREN JATORRIA.-

Azken urtetan, Antzuolako San Isidro ferian  erosten zen txerrikumea (askok halaxe egiten zuten, behinik behin). Garai batean, berriz, Santa Lutzia inguruan, hau da, aurreko txerria San Martinetan hil eta gero, ekartzen zen; edo hobeto esanda ekartzen ziren, zeren nahiz eta gaur egun baserrietan txerri bat izan, lehen bi izatea normalena baitzen. Orduan, gainera, Ordiziatik baserriz-baserri zetorren Ordiziar txerri-saltzaile bati erosten zitzaion txerrikumea, eta ez ferian. Beraz, ilbeltzetik (abendua-urtarrila) hasi eta “zemendiraino” (azaroa) hazten zen txerria. Hazteko, lehen, esne hondarrak, artoa, garia, patata, erremolatxa eta berdura (baita asunak egosita ere) ematen zitzaion. Gaur egun ere, denetarik ematen zaio. Garai batean kanpoan asko ibiltzen ziren, baina azken urtetan gutxi. Hartzen zuten pisua, normalean, 12 arro edo 150 kiloa izaten zen.

Baina, hil aurreko egunean, eta txerriaren hesteak garbi egon zitezen, beteta egongo balira eztanda egiteko arriskua egoten zelako, jateko “saixa” (gari alearen azala) eta ura eman zitzaion bakarrik.

HILKETAREN SEKUENTZIA.-

Txerri hiltzia Sarasketa baserrian. 1998. urtea



Hemen irakurriko dugun pasadizoa, Sarasketa baserrian izandako txerri hilketa baten kronikatxoa izan nahi du. Gure baserrietan gero eta urriagoak ematen direnen ohitura batekin bat egin nahi du: txerri hilketa.
“- Harakinak, paretan zintzilikaturik dagoen “gantxoa” esku artean hartu ondoren, txerria dagoen bordatxora joan eta, ia-ia ilunpean –txerriak ezer sumatu ez dezan- matrailezurretik, kokotspetik, sartzen dio “gantxoa”, kurrixka eta irrintzi batean dagoen txerriari. Kurrixkak garrasi beldurgarriak bihurtzen dira. Beldurgarriak, bai, baserriko seme-alabak beldur arazteko bezala, garrasi hauek ez entzutearren baserriko toki ezkutuenetan gordetzera eramaten zituztenak.
Txerria bordatxotik atera bezain laster laguntza behar izaten da txerria menderatu nahi bada eta pago egurrez egindako mahai gainean jarri eta etzan nahi bada. Hanketatik, buztanetik... hiru, lau pertsona behar dira eusteko. Ez du berehalakoan etsitzen, denen beharra dago mahaira ekarri, igo eta etzanda jartzeko.
Gainean jarri eta alde batera etzanda jartzea lortzen dutenean, odolosteak eta murtzilok egiteko erabiliko den odola batzeko "barrinoiarekin" gerturatzen da emakume bat. Harakinak, orduan, kutxiloa hartu eta lepoa edo paparra zabaltzen dio txerriari. Odola berehala irteten hasten da, animaliaren kurrixka eta astinduak poliki-poliki isiltzen eta baretzen hasten direlarik. Bost bat litro odol gutxi gora behera hartu dira.
-         Honek beria egin dau! –norbaitek dio.

Odolesteen dagoelarik, kanpoan, Irimo azpitik udazkenean moztuta, eta, garai honetarako ondo lehortuta egon zedin etxeratutako garoa, biltzen ari da gizon bat. Kanpoan euria ziharduenez, azkar egin beharrean zegoen txerri erretzeari. Garoari buelta emateko eta ondorioz hobeto erretzeko, ez dago urritzezko urkiluak baino hobeagorik. Hori ere prest zegoen.
Beraz, sua piztuta, odolostetako txerria eskaileran hartu eta garotara botatzen da. Puntu desberdinetan bateratsu sua eman behar zaionez garoari, eta sarritan su hori kontrolatu behar dagoenez, sua pizteko eta mantentzeko gari lastoarekin egindako "lastasauak" erabiltzen dira. Garai batean Sarasketan landatzen zen gari-lastoarekin egindako "lastasauak".
Txerria sutan dagoela, txerria txikitzeko erabiliko den mahia (bertan txerria hiltzeko erabili dutena) prestatu beharra ere egoten da. Bertan harakina txerria ebakitzen hasiko denez, mahaiaren goiko aldean egurrezko tako batzuk jartzen dira, mozketa hori errazagoa izan dadin. Lehendabizi txerri hankak, eta ondoren... hestegorria, “gargantia”, mingaina, tripak zabaldu, bare saria kendu, tripak atera –tripak batzeko galbahea erabiltzen da-, gantzak, gibela –berehala, hamarretakoan jateko ohitura egoten zena-, bihotza, birikak –txorizo birikia egiten da birikekin; hau da, normala baino zuriagoa izaten dena-, buztana kendu. Dena aprobetxagarria da; txerria ez da alferrik galtzen!
Ondoren,  eskaileran edota urkilan esekitzen da bertan bizkarra garbitzeko, belarriak kentzeko eta bizkarra goitik behera mozteko, barruak hoztu daitezen; eta arratsaldean, saihetsak, solomoak, azpizunak eta urdaiazpikoak mozteko. Eta baita burua ere! Garunak, muturrak eta haragia ere aprobetxatzen direlako.
 
Txerri hiltzea Arrrelus-Txiki baserrian

Kontsumoa ez da sanitate neurriak hartu barik egiten, papar, saihets eta haragi zati bat bidaltzen zaiolako albaiteroari aztertzeko. Sei bat ordura berak deitzen du telefonoz txerriaren haragia jan daitekeen ala ez esateko. Txerriak duen gaixotasun larriena trikinosia da, eta oso gaitz txarra da gizakiarentzat. Oso kapritxokoa ere bada, odolean eta gibelean egoten ez delako. Beraz, nahi izanez gero, hauek berehala kontsumitu jan daitezke.
Zatiketa bukatu ondoren, eta txorizoak nahiz odolosteak eginda, txorizoak hamar bat egunean egongo dira sikatzen, edo oliotan sartuko dira kontserbatzeko. Odolosteak, berriz, egosi eta prest daude momentuan jateko. Urdaiak eta solomoak  pare bat hilabete egon beharko dira zintzilikaturik sikatzen sukaldean edota ateburuan.
Zatiketarekin batera, jakina, “partiziñua” dator: Senitartekoei odolosteak, saihetsak... Eta auzotarrekin odoloste trukaketa...

No hay comentarios:

Publicar un comentario en la entrada